Na obrzeżach Płońska, przy ulicy Pułtuskiej, wznosi się niewielkie wzgórze porośnięte trawą i drzewami. To Góra Kawałkowskiego – pozostałość po jednym z najstarszych grodów na Mazowszu. Miejsce, gdzie ponad tysiąc lat temu tętniło życie wczesnośredniowiecznej osady obronnej, dziś zaprasza na spacer przez historię sięgającą jeszcze czasów przedpiastowskich.

Grodzisko starsze niż państwo polskie

Pierwsze ślady osadnictwa na Górze Kawałkowskiego sięgają VI-VII wieku. To czasy, kiedy na Mazowszu dopiero kształtowały się plemienne struktury Słowian. Gród rozwijał się przez stulecia, ale swój szczyt świetności przeżył w XI-XII wieku, kiedy przekształcił się w dwuczłonową fortyfikację.

Badania dendrologiczne – czyli analiza słojów drewna użytego do budowy wałów – przyniosły zaskakujące odkrycie. Jedno z drzew zostało ścięte w 997 roku, dokładnie w okresie misji chrystianizacyjnej świętego Wojciecha. To moment, gdy na ziemiach polskich trwała intensywna budowa sieci grodów obronnych.

Konstrukcja grodziska robi wrażenie nawet dziś. Średniowieczni budowniczowie stworzyli gród o wymiarach 75 na 80 metrów, otoczony wałami sięgającymi około 5 metrów wysokości. Zastosowano technikę zrębową – dębowe kłody układano na przemian, tworząc rodzaj drewnianej „skrzyni”, którą wypełniano głazami, gliną i piaskiem. Taka konstrukcja zapewniała stabilność i trwałość przez dziesiątki lat.

Grodzisko miało dawniej różne nazwy – nazywano je Górą Szwedzką lub Górą Łysą. Obecna nazwa prawdopodobnie pochodzi od nazwiska dawnego właściciela tych terenów, choć dokładne źródło pozostaje zagadką.

Co archeolodzy znaleźli w ziemi

Badania archeologiczne prowadzone w latach 1958, 1965 oraz między 1975 a 1980 rokiem ujawniły bogactwo życia codziennego średniowiecznego grodu. Najwięcej znaleziono fragmentów glinianych naczyń – garnków, dzbanków, mis i patelni. Charakterystyczne są naczynia z cylindryczną szyjką i esowatym kształcie, typowe dla XI-XII wieku.

Spory zbiór stanowią wyroby kowalskie i ślusarskie. Odkryto noże, dłuta, gwoździe, klucze, sprzączki, groty strzał i bełtów oraz ostrogi. To świadectwo rozwiniętego rzemiosła i obecności wojowników. Szczególnie ciekawe są przedmioty z rogu i kości – materiałów powszechnie używanych w średniowieczu do produkcji grzebieni, rękojeści czy ozdób.

Wśród znalezisk wyróżniają się dwa wapienne modele jaja kurzego z XII wieku – prawdopodobnie pisanki. To jeden z najstarszych śladów tej tradycji na ziemiach polskich, dowodzący, że zwyczaj zdobienia jaj miał głębokie korzenie kulturowe.

Dwuczłonowy układ obronny

Gród na Górze Kawałkowskiego nie był prostą fortyfikacją. Składał się z dwóch części: wewnętrznego gródka (właściwego centrum władzy) oraz otaczającego go podgrodzia. Podgrodzie również było umocnione wałem, co tworzyło dwie linie obrony.

Zachowane do dziś pozostałości wałów przypominają kształtem podkowę – to prawdopodobnie ślady wewnętrznego gródka. Zewnętrzne fortyfikacje podgrodzia odkryto podczas prac archeologicznych przy ulicy 19 Stycznia, naprzeciw wzgórza. Pod jezdnią natrafiono na fragmenty drewnianego wału obronnego w konstrukcji zrębowej, co potwierdziło rozległość całego kompleksu.

Podczas budowy kanalizacji w 2005 roku prace budowlane musiały zostać przerwane – archeolodzy stwierdzili obecność trzymetrowych nawarstwień związanych ze średniowiecznym grodziskiem.

Spacer przez wieki

Dziś Góra Kawałkowskiego to spokojne miejsce na krótki spacer. Teren porośnięty jest trawą i drzewami, a na wałach posadzono krzewy ozdobne. Nie zachowały się widoczne pozostałości zabudowań, ale uważny obserwator dostrzeże zarysy dawnych fortyfikacji – łagodne wzniesienia i obniżenia terenu, które tworzą charakterystyczny układ.

Najlepiej zwiedzać to miejsce w ciągu dnia, kiedy światło wydobywa kształty terenu. O zachodzie słońca wzgórze nabiera szczególnego uroku – widok na okolicę i rzekę Płonkę płynącą w pobliżu przypomina, dlaczego właśnie tutaj wzniesiono gród. Strategiczne położenie, naturalny punkt widokowy, dostęp do wody – wszystko to miało znaczenie dla średniowiecznych mieszkańców.

Dla kogo to miejsce

Grodzisko zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i archeologii. To szansa, by stanąć w miejscu, gdzie ponad tysiąc lat temu żyli ludzie epoki Bolesława Chrobrego. Nie trzeba być ekspertem – wystarczy wyobraźnia, by zobaczyć w zarysach terenu potężne wały obronne i drewniane zabudowania.

Rodziny z dziećmi znajdą tu przestrzeń do swobodnego spaceru po wzgórzu. Brak ogrodzeń i sztywnych tras zwiedzania pozwala na eksplorację terenu. Warto zabrać ze sobą przewodnik lub wcześniej poczytać o grodzisku – na miejscu nie ma tablic informacyjnych ani oznakowania.

Miejsce sprawdzi się również jako punkt na trasie rowerowej po Płońsku. Z centrum miasta można dojechać w kilka minut, kierując się na ulicę Pułtuską. To dobry przystanek dla tych, którzy chcą poznać mniej oczywiste zakątki miasta.

Praktyczne informacje dla odwiedzających

Wstęp na teren grodziska jest bezpłatny i możliwy o każdej porze dnia. Nie ma oficjalnych godzin otwarcia ani zamknięcia – to teren otwarty, bez ogrodzeń i bramek.

Dojazd: Z centrum Płońska najwygodniej dotrzeć pieszo lub rowerem w kierunku ulicy Pułtuskiej. Grodzisko znajduje się na obrzeżach miasta, niedaleko rzeki Płonki. Można też dojechać samochodem – w okolicy znajdują się miejsca do parkowania przy ulicy.

Czas zwiedzania: Na spokojny spacer po wzgórzu i okolicy wystarczy 20-30 minut. Jeśli ktoś chce dokładniej przyjrzeć się ukształtowaniu terenu i poszukać śladów dawnych fortyfikacji, warto przeznaczyć godzinę.

Co zabrać: Wygodne buty do chodzenia po nierównym terenie. Latem warto pomyśleć o wodzie i nakryciu głowy – na wzgórzu niewiele jest cienia. Przydatny będzie również przewodnik lub materiały o historii grodziska, bo na miejscu brak szczegółowych informacji.

W okolicy: Płońsk oferuje kilka innych atrakcji – muzeum regionalne, zabytkowy układ urbanistyczny starego miasta, czy pobliskie drewniane zabytki ziemi płońskiej. Grodzisko można połączyć z dłuższą wycieczką po regionie.