Zapora w Dębe to masywna budowla hydrotechniczna, która w 1963 roku przegrodzila Narew i dała życie Zalewowi Zegrzyńskiemu. Betonowy kolos o długości ponad 220 metrów i wysokości 14 metrów nie jest typową atrakcją turystyczną z biletami i przewodnikami, ale warto się tu zatrzymać choćby na chwilę – zwłaszcza jeśli interesuje kogoś inżynieria wodna, historia powojennej Polski albo po prostu industrialne klimaty w otoczeniu przyrody.

To miejsce łączy w sobie kilka wymiarów. Z jednej strony kawałek historii techniki – pierwsza zapora w Polsce zbudowana na rzece nizinnej. Z drugiej punkt widokowy na rozlewiska Zalewu Zegrzyńskiego i działającą do dziś elektrownię wodną.

Jak powstał Zalew Zegrzyński – historia budowy zapory

Pomysł na przegrodzenie Narwi zrodził się w latach 50. XX wieku, kiedy Polska odbudowywała się po wojnie i szukała sposobów na modernizację gospodarki. Plan zakładał uregulowanie biegu rzeki, ochronę przed powodziami i budowę elektrowni wodnych na głównych rzekach kraju. Z wielu planowanych obiektów powstały tylko dwa – zapora w Dębem i we Włocławku.

Lokalizację wybrano nieprzypadkowo. Dębe leży 21,6 kilometra od miejsca, gdzie Narew wpada do Wisły – wystarczająco daleko, by spiętrzenie objęło szerokie tereny, ale nie za daleko od Warszawy, która potrzebowała energii elektrycznej i miejsca wypoczynku dla mieszkańców.

Dokumentację przygotował warszawski „Hydroprojekt” pod kierunkiem Władysława Nawarskiego. Akt erekcyjny wmurowano 30 września 1957 roku, a faktyczne prace ruszyły rok później. Budowa trwała pięć lat – od 1958 do 1963 roku. Wykonawcami były dwie Hydrobudowy z Warszawy – nr 1 i nr 6.

Oficjalne otwarcie zapory i uruchomienie elektrowni nastąpiło 22 lipca 1963 roku. Data nie była przypadkowa – w PRL-u tego dnia obchodzono Narodowe Święto Odrodzenia Polski.

Technologia budowy była jak na tamte czasy nowatorska. Najpierw odgrodzono koryto rzeki szczelną ścianką Larsena – stalowymi palami w kształcie litery C wbijanymi pionowo w dno, których krawędzie nakładały się tworząc wodoszczelną barierę. Za taką zasłoną wzniesiono wszystkie obiekty na lewym brzegu: pięć jazów, elektrownię i zaporę czołową. Dopiero potem koryto Narwi skierowano do gotowych jazów i na osuszonym fragmencie zbudowano zaporę między betonową konstrukcją jazów a prawym brzegiem.

Co tworzy stopień wodny w Dębe

Zapora to nie jedna budowla, ale cały kompleks obiektów hydrotechnicznych. Składa się na niego zapora czołowa, jaz pięcioprzęsłowy i elektrownia wodna. Całość tworzy tak zwany stopień wodny o wysokości piętrzenia od 5,5 do 7 metrów.

Zapora czołowa ma 14 metrów wysokości. Po jej szczycie przebiega szosa łącząca Legionowo z Nasielskiem – można więc przejechać przez nią samochodem i z okna zobaczyć z jednej strony spokojne wody zalewu, a z drugiej koryto Narwi poniżej.

Jaz to serce całego systemu. Składa się z pięciu stalowych wrót o imponujących wymiarach – każde ma 20 metrów szerokości i 8 metrów wysokości. Sterowane są napędem łańcuchowym i wyposażone w klapy lodowe. To przez te wrota upuszcza się nadmiar wody podczas wiosennych roztopów czy intensywnych opadów.

Elektrownia wodna działa do dziś, produkując energię odnawialną. Jej moc zainstalowana to 20 MW, a średnia produkcja roczna wynosi około 91 GWh. W hali maszyn pracują cztery turbozespoły z turbinami Kaplana o średnicy wirnika 4,8 metra. Obiekt należy do PGE Energia Odnawialna.

Skala przedsięwzięcia – nie tylko zapora

Przegrodzenie Narwi to było dopiero początek. Spiętrzenie objęło nie tylko tę rzekę, ale także Bug i Rządzę oraz dziesiątki mniejszych cieków – Beniaminówkę, Czarną i inne. Powierzchnia zlewni Zalewu Zegrzyńskiego wynosi 69,5 tysiąca kilometrów kwadratowych, czyli blisko ćwierć obszaru całej Polski.

Żeby spiętrzone wody nie zalały okolicznych terenów, wybudowano zapory boczne – wały ziemne o łącznej długości 62,3 kilometra. Mają koronę szerokości dwóch metrów i odpowiednio szerszą podstawę. Wyznaczają granice sztucznego zbiornika, który rozlał się na powierzchni ponad 3000 hektarów.

Część terenów po drugiej stronie zapór bocznych znalazła się poniżej poziomu wody w zalewie. Żeby je odwodnić, wybudowano system 14 przepompowni i dziesiątki studni drenujących.

Cofka spiętrzonej wody sięga do miejscowości Gnojno na Narwi oraz do Barcic i Ślężan na Bugu – wpływ spiętrzenia kończy się około 27 kilometrów za Serockiem. Powstanie zbiornika przyczyniło się do nawodnienia około 8 tysięcy hektarów łąk i uregulowania gospodarki wodnej na ogromnym obszarze.

Pionierski charakter budowy

Zapora w Dębem była pierwszą w Polsce zaporą zbudowaną na rzece nizinnej. Wcześniejsze doświadczenia dotyczyły rzek górskich, gdzie warunki geologiczne i hydrologiczne są zupełnie inne. Tutaj inżynierowie musieli zmierzyć się z miękkim podłożem, szerokim korytem i niewielkim spadkiem rzeki.

Obiekt stał się swoistym poligonem naukowo-badawczym. Wypracowane tu rozwiązania wykorzystano później przy innych inwestycjach hydrotechnicznych w Polsce. Dotyczyło to zarówno technologii budowy, jak i zarządzania gospodarką wodną na terenach nizinnych.

Co można zobaczyć odwiedzając zaporę

Zapora nie jest obiektem muzealnym z przewodnikami i ekspozycjami. To działająca infrastruktura techniczna, a elektrownia pracuje bez przerwy. Nie ma tu biletów wstępu ani wyznaczonych tras zwiedzania. Można natomiast przejechać przez koronę zapory drogą publiczną i zatrzymać się w bezpiecznym miejscu, żeby podziwiać widoki.

Z jednej strony rozciąga się Zalew Zegrzyński – szerokie lustro wody, żaglówki, kajakowe wyprawy. Z drugiej koryto Narwi poniżej zapory i stalowe wrota jazów. Kiedy upuszczana jest woda, widok jest jeszcze bardziej spektakularny.

Ciekawym punktem jest cypel przy zaporze – malowniczy wał ziemny oddzielający od Narwi zatoczkę opisywaną jako zimowisko łodzi. Można tam dojść ścieżką między budynkami elektrowni. To ustronne miejsce, gdzie nawet w weekendowe popołudnia nie ma tłumów. Zieleń, ptaki, nenufary na wodzie – trudno uwierzyć, że niedaleko huczy zatłoczona plaża Zalewu.

Zejście do cypla nie jest oznakowane ani utrzymane, więc trzeba liczyć się z pokrzywami i nierównym terenem. Widok na tamę od strony rzeki jest natomiast pierwsza klasa – ale to raczej opcja dla zdeterminowanych, nie dla rodzin z małymi dziećmi w wózkach.

Dla kogo to miejsce

Zapora przyciąga przede wszystkim miłośników techniki i inżynierii. Jeśli ktoś fascynuje się budowlami hydrotechnicznymi, elektrownią wodną czy po prostu wielkimi betonowymi konstrukcjami – znajdzie tu sporo do zobaczenia.

To także dobry punkt na trasie rowerowej wokół Zalewu Zegrzyńskiego. Można się zatrzymać, zrobić zdjęcia, odpocząć. Dla fotografów industrialnych i krajobrazowych to gratka – szczególnie o świcie czy o zmierzchu, kiedy światło łagodnieje.

Rodziny z dziećmi mogą przejechać przez zaporę i popatrzeć na wodę, ale nie ma tu placu zabaw ani kawiarni. To raczej krótki postój niż cel całodniowej wycieczki. Natomiast dla starszych dzieci zainteresowanych techniką – zwłaszcza jeśli akurat upuszczana jest woda przez jazy – może być to niezłe urozmaicenie.

Praktyczne informacje

Dojazd: Zapora znajduje się w miejscowości Dębe (gmina Serock), około 40 kilometrów na północ od Warszawy. Najwygodniej dojechać samochodem – z Warszawy droga zajmuje około 40-50 minut w zależności od ruchu. Można zaparkować na placyku przy przystanku autobusowym w pobliżu zapory. Komunikacją publiczną można dojechać autobusami z Legionowa lub Serocka, ale połączenia nie są częste.

Godziny i ceny: Zapora jest obiektem infrastruktury technicznej dostępnym z drogi publicznej – nie ma godzin otwarcia ani opłat. Można ją oglądać z zewnątrz o każdej porze. Teren elektrowni jest ogrodzony i niedostępny dla zwiedzających.

Ile czasu zarezerwować: Jeśli ktoś chce tylko przejechać i rzucić okiem – wystarczy 15-20 minut. Spacer do cypla i z powrotem to około godziny. Można połączyć wizytę z dalszą jazdą wokół Zalewu Zegrzyńskiego – do Serocka, Nieporętu czy na plaże po drugiej stronie zbiornika.

Co zabrać: Wygodne buty do chodzenia po nierównym terenie, jeśli planowany jest spacer do cypla. Latem repelent na komary, szczególnie w okolicach trzcinowisk. Lornetka przyda się do obserwacji ptactwa wodnego i detali konstrukcji zapory.

Najlepszy czas na wizytę: Wiosną podczas roztopów, kiedy przez jazy upuszczana jest duża ilość wody – wtedy widok jest najbardziej spektakularny. Latem można połączyć wizytę z kąpielą na Zalewie Zegrzyńskim. Jesienią mniej ludzi i ładne kolory przyrody.